28 października 1956: Gomułka wrócił do władzy

Redakcja historii i ciekawostek 2026-10-28 11:32 3 min czytania

Drewniana łódź żaglowa zacumowana przy metalowym pomoście w spokojny, pochmurny dzień.

28 października 1956 roku Władysław Gomułka przemawiał na wiecu w Warszawie jako przywódca, którego powrót do kierownictwa PZPR kilka dni wcześniej stał się symbolem politycznej odwilży. Polacy oczekiwali złagodzenia represji i większej swobody, ale październikowe zmiany nie oznaczały końca komunistycznego systemu w PRL. Znaczenie tego wystąpienia najlepiej widać na tle kryzysu, który zmusił władze do korekty kursu, a zarazem wyznaczył granice możliwych zmian.

Dlaczego w 1956 roku narastał kryzys władzy

Po śmierci Bolesława Bieruta w marcu 1956 roku w kierownictwie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej rozpoczęła się walka o przywództwo i ocenę dotychczasowej polityki. Kryzys pogłębiały ujawniane informacje o stalinowskich represjach, niezadowolenie z warunków życia oraz napięcia w partii i społeczeństwie. Spór o przyszłość kraju nie dotyczył więc wyłącznie obsady najwyższego stanowiska. Wiązał się także z pytaniem, czy i jak można odejść od najbardziej represyjnych praktyk.

W czerwcu protest robotników w Poznaniu został krwawo stłumiony. Wydarzenia pokazały skalę społecznego gniewu i pogłębiły pytania o odpowiedzialność władz. W październiku spór o kierunek zmian przeniósł się do centrum polityki: część działaczy domagała się odejścia od najbardziej represyjnych praktyk, a Moskwa obawiała się utraty kontroli nad Polską. Nowe kierownictwo musiało zatem odpowiadać na presję społeczną, nie zrywając zarazem więzi z blokiem wschodnim.

Dwie październikowe daty, dwa różne wydarzenia

Władysław Gomułka przed laty został usunięty z kierownictwa partii i uwięziony. W 1956 roku wrócił do polityki jako kandydat na przywódcę, który miał przeprowadzić ograniczone zmiany i zarazem utrzymać Polskę w bloku wschodnim. 21 października 1956 roku VIII Plenum KC PZPR wybrało go na I sekretarza Komitetu Centralnego.

Tydzień później, 28 października, Gomułka przemawiał na wielkim wiecu w Warszawie. Te daty opisują dwa odrębne momenty: 21 października zapadła decyzja partyjnego plenum, a 28 października nowy przywódca wystąpił publicznie. Rozróżnienie jest ważne, bo wiec nie powołał Gomułki na stanowisko. Był natomiast widocznym znakiem, że kierownictwo zwraca się bezpośrednio do społeczeństwa w czasie politycznego przesilenia.

28 października 1956: Gomułka wrócił do władzy

Przemówienie stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych momentów Polskiego Października, ponieważ kierowało do społeczeństwa sygnał o korekcie polityki. Samo wystąpienie nie ustanowiło jednak nowego ustroju. Było częścią szerszego procesu, w którym partia próbowała odzyskać poparcie i utrzymać kontrolę nad państwem. Materiał historyczny Dzieje.pl opisuje kryzys polityczny 1956 roku i powrót Gomułki do kierownictwa PZPR.

Nadzieje społeczne i granice zmian

Dla wielu ludzi październik oznaczał nadzieję na mniejsze represje, uwolnienie więźniów politycznych, większą swobodę w życiu publicznym i poprawę warunków życia. Oczekiwania te wyrastały z doświadczeń stalinizmu, a także z protestów i napięć narastających w ciągu roku. Powrót Gomułki mógł wydawać się obietnicą zmiany, bo sam wcześniej padł ofiarą walk wewnątrz partii.

Poparcie społeczne nie było jednak równoznaczne z mandatem do zniesienia monopolu PZPR. Nowy przywódca korzystał z nadziei na reformy, ale nadal stał na czele komunistycznego państwa. Polski Październik przyniósł realne korekty i ustępstwa, lecz nie zakończył PRL ani dominacji partii. Gomułka starał się ograniczyć zależność od Związku Radzieckiego w niektórych sprawach, nie kwestionował jednak przynależności Polski do bloku wschodniego.

Odwilż nie była prostą drogą do demokracji. Zakres swobód zależał od decyzji władz, a możliwość niezależnego działania politycznego pozostała ograniczona. Część zmian z 1956 roku z czasem wyhamowała, a rządy Gomułki przyniosły kolejne okresy napięć i konfliktów. Wystąpienie z 28 października pokazuje zatem zarazem siłę nadziei na zmianę i ograniczenia reform prowadzonych w systemie, który przetrwał jeszcze ponad trzy dekady.

Źródło: Dzieje.pl

Kontekst i akcje O tym artykule

Weryfikacja źródła Kontekst historyczny

Tekst osadza przemówienie z 28 października w kryzysie politycznym 1956 roku i rozróżnia je od decyzji partyjnych oraz późniejszych skutków.

Weryfikacje